We zien minder dan we denken, omdat we te snel begrijpen.

We denken vaak dat we direct begrijpen wat we zien. Een kunstwerk, een situatie of een moment. Nog voordat we echt hebben gekeken, hebben we al een oordeel gevormd: mooi, interessant of niet voor mij.

Maar wat gebeurt er als dat eerste moment van snelle interpretatie niet meteen wordt gevolgd door betekenis geven?

We herkennen sneller dan we waarnemen

Ons brein is niet gemaakt om langzaam te kijken. Het is gemaakt om te herkennen.

Het zoekt direct naar patronen, eerdere ervaringen en bekende betekenissen.

Dat maakt het efficiënt, maar ook beperkt. Want wat we herkennen, valt ons op. Wat niet past in een bestaand patroon, glijdt vaak ongemerkt voorbij.

Daardoor ontstaat iets interessants: we denken dat we kijken, maar in werkelijkheid vullen we vooral in.

Kunst laat dat proces vertragen

In mijn werk met kunst zie ik dat dit mechanisme zichtbaar wordt zodra mensen echt de tijd nemen om te kijken. Neem bijvoorbeeld het werk 'No. F' van Yayoi Kusama.

Yayoi Kusama, 'No. F' 1959, col: MOMA

Op het eerste gezicht lijkt het eenvoudig: herhaling, structuur, een patroon.

Maar wie iets langer kijkt, merkt dat er iets verschuift. Wat eerst overzichtelijk leek, wordt minder vanzelfsprekend. Je blik blijft hangen, dwaalt, keert terug. Het beeld wordt minder stabiel dan het in eerste instantie leek.

En precies daar gebeurt iets interessants: je eerste interpretatie blijkt niet de enige te zijn.

Het moment vóór betekenis

Wat in deze werken zichtbaar wordt, is niet alleen wat je ziet, maar vooral wat er gebeurt vóórdat je iets gaat benoemen.

Dat korte moment tussen kijken en begrijpen. Tussen waarnemen en interpreteren.

Dat is precies het moment dat we vaak overslaan.

In organisaties gebeurt hetzelfde

Dit mechanisme beperkt zich niet tot kunst.

In organisaties kijken we naar situaties, teams en vraagstukken op precies dezelfde manier. We zien iets gebeuren en vullen het direct in vanuit ervaring, aannames en eerdere situaties.

Dat is niet verkeerd, sterker nog het is menselijk en we doen het bijna allemaal. Maar het betekent wel dat we vaak reageren op onze eerste interpretatie, niet op wat er werkelijk aanwezig is.

Wat als we dat moment verlengen?

Als we dat korte moment tussen kijken en begrijpen iets verlengen, verandert er iets.

Niet omdat het antwoord anders wordt, maar omdat de ruimte waarin we kijken groter wordt.

En in die ruimte ontstaat iets wat in veel werkcontexten waardevol is: nieuw inzicht.

Niet door meer informatie. Maar door anders te kijken naar wat er al is.

Over het kunstwerk

No. F (1959) van Yayoi Kusama bevindt zich in de collectie van het Museum of Modern Art.

Het werk van Kusama is dit najaar te zien in een grote overzichtstentoonstelling in het Stedelijk Museum Amsterdam.

Over de lezing

Bij deze tentoonstelling heb ik een lezing ontwikkeld over het werk van Kusama en het proces van kijken en betekenis geven.

Deze lezing is te boeken voor organisaties en team, neem contact op voor meer informatie.